สุนทรียธาตุ

สุนทรียธาตุ   15/04/2021

ในวิชาศิลปะผู้สอนไม่สามารถหลีกเลี่ยงที่จะไม่พูดถึง  “ความงาม”  ได้เลย

เพราะการวัดผลและประเมินผลงานมักเน้นไปที่สวยมากได้คะแนนมาก สวยน้อยได้คะแนนน้อย  และผู้สอนมักถูกตั้งคำถามเสมอว่า  สวยคืออะไร  แบบไหนที่เรียกว่าสวย  สวยมากสวยน้อยเกิดจากอะไร  ผู้เรียนมักเห็นแย้งกับผู้สอนหากไม่มีคำอธิบายในเรื่องนี้ซึ่งในความเป็นจริง ผู้สอนที่เรียนทางสายนี้ย่อมมีประสบการณ์ทางสุนทรียะสูง  ส่วนผู้ที่มีประสบการณ์น้อยกว่าในเรื่องนี้ย่อมต้องอาศัยเวลาสร้างสมประสบการณ์ ความสนใจเป็นพิเศษ ซึ่งคำอธิบายใด ๆ ก็สู้มีประสบการณ์ตรงเกี่ยวกับเรื่องนี้ไม่ได้

คำว่า “ความงาม” ในวิชาสุนทรียศาสตร์ (Aesthetics) หรือวิชาว่าด้วยความงาม  มีนักปรัชญาได้อธิบายถึงเรื่องนี้ไว้อย่างกว้างขวางและลึกซึ้ง ชวนขบคิด  สุนทรียศาสตร์เป็นแขนงหนึ่งในวิชาปรัชญา (Philosophy) เป็นปรัชญาประยุกต์  

คำว่า “ความงาม”  ไม่สามารถแทนคำว่า สุนทรียะได้เนื่องจาก คำว่า “สุนทรียะ” มีความหมายกว้างขวางกว่า อันรวมไว้ซึ่ง คำว่า ความงามด้วย  ก็คือ คำว่าความงามเป็น sub-set ของคำว่า สุนทรียะนั่นเอง   นักปรัชญาสายสุนทรียศาสตร์ใช้คำว่า  “Aesthetic” แทนคำว่า  “beauty”

สุนทรียธาตุ  คือองค์ประกอบของสุนทรียะ  นักปรัชญามีความเห็นว่าสุนทรียธาตุเป็นคุณสมบัติของศิลปกรรมและธรรมชาติ    นั่นหมายความว่า  สุนทรียธาตุปรากฏตัวอยู่ในความงามตามธรรมชาติ  (natural beauty)    และความงามในงานศิลปกรรม (artistically beauty) 

ธรรมชาติ  หมายถึง  สิ่งที่พระเจ้าสร้างขึ้น (ในสายความเชื่อพระเจ้า)  ธรรมชาติหมายถึงสิ่งที่เกิดขึ้นเองโดยที่มนุษย์ไม่ได้เป็นผู้สร้าง (ในสายความไม่เชื่อพระเจ้า)  ธรรมชาติมีอะไรบ้าง   มนุษย์  สัตว์  พืช  ดวงดาว  ท้องฟ้า  อากาศ  ดิน  น้ำ  อวกาศ  กาแลกซี่   ดวงอาทิตย์  ดวงจันทร์   เป็นต้น เหล่านี้ล้วนมีความงามแฝงอยู่ทั้งสิ้น

ศิลปกรรม   หมายถึง  ผลแห่งพลังความคิดสร้างสรรค์ของมนุษย์ที่แสดงออกในรูปลักษณ์ต่าง ๆ ให้ปรากฏซึ่งสุนทรียภาพ  ความประทับใจ หรือความสะเทือนอารมณ์ ตามอัจฉริยะภาพ พุทธิปัญญา ประสบการณ์ รสนิยม และทักษะของแต่ละคน ความพอใจ ความรื่นรมย์  ขนบธรรมเนียม จารีตประเพณี หรือความเชื่อในลัทธิศาสนา (ราชบัณฑิตยสถาน. 2530 หน้า 15)    คำที่ขีดเส้นใต้ตัวเอียงสีแดงนั่นแหล่ะที่แสดงให้เห็นในคำนิยามนี้ว่า ศิลปะ ศิลปกรรม (การกระทำแห่งศิลปะ)  ต้องกระทำให้ปรากฏไว้ซึ่งสุนทรียภาพ (ความรู้สึกถึงความงาม)  

 

คุณสมบัติของสุนทรียะ 

1.  Greatness มีความยิ่งใหญ่     เมื่อเรามองปิระมิด   มองทะเล  เราจะเห็นความยิ่งใหญ่อย่างน่ามหัศจรรย์  สัดส่วนความใหญ่โตมหึมาของปิระมิดเมื่อเทียบกับสัดส่วนของตัวมนุษย์แล้ว เราตัวเล็กมาก  แต่ก็เป็นมนุษย์เองที่สร้างปิระมิดขึ้นมาด้วยความเชื่อถึงความอมตะของชีวิต   ทะเลก็เช่นกัน เมื่อเราลงเรือไปกลางทะเลจะมองซ้ายก็ทะเลขวาก็ทะเลหาแผ่นดินไม่เจอเลย หากคิดว่าคลื่นลมแรงแล้วพลิกเรือคว่ำก็ยากที่จะมีชีวิตรอดกลับขึ้นฝั่งได้อย่างแน่นอน 

2.  Novelty ความแปลกใหม่   ธรรมชาติมีฤดูกาลหมุนเวียนเปลี่ยนไปในแต่ละช่วง ความแปลกใหม่จึงเกิดขึ้นเสมอ  ต้นไม้ในแต่ละฤดู ผลไม้แต่ละฤดูของแต่ละภูมิภาคในโลกมีความแตกต่างกัน   คนอีกซีกโลกมักต้องการลิ้มลองผลไม้ต่างภูมิภาคต้องการท่องเที่ยวชมสถานที่ธรรมชาติที่แปลกไปจากพื้นที่ของตนเสมอ   ส่วนศิลปกรรม อาทิ  ศิลปะดาดา มีคติในการแสดงออกซึ่งการนำสิ่งน่าเกลียดมาทำให้เกิดเป็นสุนทรียะได้อย่างแปลกตาน่าทึ่ง     ศิลปะนูโว หรือศิลปะยุคสมัยต่าง ๆ มีความแปลกใหม่แตกต่างไปจากสมัยที่ตนเป็นด้วยมีความคิดความอ่านที่ศิลปินมีต่างกันออกไปและรวมตัวกันปฏิวัติสิ่งเดิมและสร้างสิ่งใหม่ขึ้นมา 

3.  Beauty ความสวยงาม     ดอกไม้  ใบไม้  ต้นไม้  สรรพสัตว์  มนุษย์ในโลกมีหลายเผ่าพันธุ์  แต่ต่างก็มีความสวยงามในแบบฉบับของตน   เช่น  สุนัขพันธุ์เล็ก  สุนัขพันธุ์โต   สัตว์เลื้อยคลานหลากสีสันอยู่บนต้นไม้ใบไม้ก็ยังเปลี่ยนสีให้เข้ากับสิ่งที่มันเกาะเกี่ยว    หรือตัวสลอธ สัตว์ที่เคลื่อนที่ช้าที่สุดในโลกก็มีหน้าตาสวยงาม ขนยาว  ท่าทางการใช้ชีวิตสโลว์ไลฟ์ตามธรรมชาติของเขา ก็ดูสวยงามและแปลกตาไม่น้อยสำหรับมนุษย์ในสังคมเมืองที่มีแต่ความเร่งรีบ  ส่วนผลงานศิลปกรรมตัวอย่างความสมบูรณ์ของสุนทรียธาตุที่ปรากฏในธรรมชาติ และในศิลปกรรม

ตัวอย่างความสมบูรณ์ของสุนทรียธาตุที่ปรากฏในผลงานศิลปกรรม

 

ที่มา : ภาพจาก pixabay

ลัตเวีย ริกา สถาปัตยกรรมสไตล์อาร์ตนูโว แสดงความยิ่งใหญ่  แปลกใหม่  และสวยงามยิ่งนัก  นับว่าเต็มเปี่ยมไปด้วยสุนทรียธาตุอย่างแท้จริง   

อาร์ตนูโว (Art Nouveau) ถือกำเนิดในประเทศฝรั่งเศสและได้รับความนิยมสูงสุดในช่วง ค.ศ.1890-1905   จุดเด่นของศิลปะสไตล์นี้คือการใช้รูปแบบธรรมชาติโดยเฉพาะดอกไม้และพืชนานาพรรณมาประดิษฐ์ให้เป็นลวดลายโค้งที่อ่อนช้อย  เป็นการลดทอนศิลปินลดทอนรูปแบบจากรุกขชาติ แมลง เปลือกหอย ใบไม้ เถาวัลย์ในธรรมชาติ  นำมาสร้างสรรค์เป็นลวดลายประดับภายในและภายนอกอาคาร  รวมถึงประดับเครื่องใช้  ของตกแต่งบ้าน   และเครื่องแต่งกาย   ด้วยความที่เป็นลวดลายที่งดงามทำให้อาร์ตนูโวเป็นศิลปะที่ถูกนำกลับมาใช้ตกแต่งได้เสมอแม้ในปัจจุบัน (ค.ศ.2021) โดยเฉพาะอย่างยิ่งในอาคารพาณิชย์ (widipedia)

ตัวอย่างความสมบูรณ์ของสุนทรียธาตุที่ปรากฏในธรรมชาติ

ที่มา : ภาพจาก pixabay

 

ภูเขาน้ำแข็ง แอนตาร์ติกา ขั้วโลก   และภูเขาน้ำแข็งเย็น  เป็นธรรมชาติที่แปลกตา น่าทึ่ง เป็นสิ่งมหัศจรรย์ในโลกของเรา  เป็นความมหัศจรรย์ที่แสดงความยิ่งใหญ่ของธรรมชาติ มีความแปลก และมีความงดงามที่หาดูได้ยาก  นี่แหล่ะคือสุนทรียธาตุที่ปรากฏชัดแจ้งในธรรมชาติ

 

แล้วพบกันในบทความต่อไปนะจ๊ะ

TO BE CONTINUE